اغلب ما دوست داريم که براي قضاوت هاي اخلاقي خود استدلال هاي مناسب ارائه کنيم و ممکن است در بسياري موارد موفق باشيم مثل وقتي که کسي صرفا به دليل منفعت شخصي به فردي ضعيف تر از خود آسيب جسمي برساند. ولي در گونه اي از فعاليت ها ارائه استدلال براي درستي و نادرستي پيچيده تر است مثل اموري که تا حد بسياري شخصي است يا آنکه بر اساس رضايت دو طرف انجام مي شود و براي هيچ کس زياني در پي ندارد ولي در عين حال به شدت هنجار هاي اجتماعي را نقض مي کند.

در سايت philosophersnet.com آزموني براي سنجش شهودهاي اخلاقي ما وجود دارد، اينگونه که در چند موقعيت فرضي، شهودهاي اخلاقي و ارزشي ما سنجيده مي شود و بناست که هر پرسش بازسازي يک تابوي اخلاقي باشد. پاسخ اين پرسش ها تنها بله يا خير است و حد ميانه اي در کار نيست:

- پسر بچه اي در يک زمين محلي سرگرم بازي است که دختري بزرگ تر از او پسرک را آزار مي دهد و مجبور مي کند آنجا را ترک کند؛ فقط به اين دليل که خود بازي کند. آيا رفتار دختر از نظراخلاقي غلط است؟

- آيا ممکن است عملي به لحاظ اخلاقي غلط باشد فقط به اين دليل که به شخص عامل آسيب مي رساند؟ مثلا آيا سيگار کشيدن فقط چون به شخص سيگاري آسيب مي رساند، و نه به دليلي ديگر، به لحاظ اخلاقي غلط است ؟

- ممکن است امري از نظر اخلاقي غلط باشد صرفا به اين دليل که خداوند آن را غلط دانسته است؟ مثلا فرض کنيد خداوند نوشيدن آب را غلط اخلاقي بداند و اگر بپرسيم چرا، پاسخ دهد: «تنها به دليل آن که من گفته ام اين گونه باشد.»

- آيا عملي که کاملا خصوصي است و هيچ کس حتي عامل از آن ضرري نمي بيند، ممکن است غيراخلاقي باشد؟

- به نظر شما اخلاق ناشي از خدا يا هر امري بيرون از طبيعت، جامعه و قضاوت هاي انساني است؟

بعد از اين سوال ها چند سناريو مطرح مي شود و در هر کدام درباره عمل انجام شده پرسشي اخلاقي پيش نهاده مي شود. در هر سناريو بايد از ميان پاسخ هاي داده شده فقط يکي را برگزينيد. يکي از اين سناريو ها اين گونه است:

- پيرزني سخت بيمار بود. در بستر مرگ از پسر خود خواست که دست کم هفته اي يک بار به آرامگاه او سربزند. پسر چون نمي خواست مادر را نااميد کند خواسته او را پذيرفت. ولي بعد از مرگ مادر به قول خود عمل نکرد زيرا بسيار گرفتار زندگي خود بود. درباره قول خود هيچ گاه به کسي حرفي نزد و هرگز به خاطر اين بدقولي احساس گناه نکرد.

به نظر شما ناپايبدي پسر به قول خود به لحاظ اخلاقي چه حکمي دارد؟ 1. غلط 2. کمي غلط 3. درست

آيا بايد پسر را مجبور کرد که به قول خود عمل کند و يا اگر از عمل به آن خودداري کرد وي را به گونه اي مجازات کرد؟ 1. بله 2. خير

فرض کنيد دو کشور داريم که در يکي پسر مي تواند به مادر در حال مرگ خود چنين قولي بدهد و سپس آن را نقض کند و در کشور ديگر اگر چنين قولي داد بايد بدان عمل کند. آيا هر دوي اين سنت ها به لحاظ اخلاقي درست است يا يکي از آنها غلط است؟ 1. هر دو درست است 2. يکي از آنها غلط است

پس از پاسخ به همه سوالات، چهار گونه تلقي از اخلاق تفکيک مي شود و گرايش و نزديکي شخص پاسخ دهنده به هر يک نمايش داده مي شود. اين چهار نوع به اين قرار است:

1. کاملا اخلاقي 2. قراردادي لازم الاجرا 3. کاملا آسان‌گير 4. اخلاقي شخصي.

پاسخ ها و گرايش هاي اخلاقي چهارگانه شما بر اساس سه متغير، در بازة صفر تا يک، ارزيابي مي شود:

1. بهره اخلاقي: معياري است براي سنجش ميزان تمايل شما به غيراخلاقي خواندن موقعيت هاي آزمون. عدد يک نشانگر شخصيت کاملا اخلاقي و عدد صفر نشانگر شخصيت کاملا آسان گير است.

2. ضريب مداخله: اين معيار نشان دهنده ميزان گرايش شما به تاثير دخالت هاي اجتماعي (در قالب ممانعت و تنبيه) در ارزيابي امور اخلاقي است. عدد يک نشانگر اعتقاد کامل به تاثير دخالت هاي اجتماعي است و عدد صفر يعني اينکه در نظر شما اين موقعيت ها کاملا شخصي است و دخالت اجتماعي بي مورد است.

3. ضريب کليت بخشي: اين معيار نشانگر ميزان گرايش شما به کليت در اخلاق است. عدد يک يعني اعتقاد به اخلاق مستقل از جامعه و عدد صفر يعني اعتقاد به اينکه قضاوت هاي اخلاقي تابع هنجارهاي اجتماعي است.

شايد گمان کنيم که جواب ما به اين سوالات هر چه که باشد در هر حال غلط است! ولي اينگونه نيست چرا که دست کم اين امکان وجود دارد که در درستي و نادرستي هر موقعيت بيانديشيم و استدلال کنيم، به بيان ديگر اين آزمون به دنبال آن نيست که نشان دهد تابوهاي اخلاقي قابل توجيه نيستند.

نکته ديگر رابطه «اخلاق و آسيب» است. اغلب انسان ها بر اساس يک تمايل و کشش (دروني، اجتماعي يا ترکيبي از هر دو) شهودها و قضاوت هاي اخلاقي خود را بنا مي نهند. يکي از فراگيرترين کشش ها در ميان مردم «عدم آسيب به فرد عامل و افراد ديگر» است يعني اگر عملي براي هيچ کس آسيبي در پي نداشت آنگاه اخلاقي خواهد بود. در اين صورت براي اتخاذ يک ديدگاه نامتناقض بايد نشان دهيم در تمامي موقعيت هاي اخلاقي فرض شده آسيبي نهفته است و به بيان ديگر در پي ريزي هنجارهاي اخلاقي الزاما گونه اي از آسيب دخيل خواهد بود.

اين ديدگاه که موقعيت هاي فرضي ارائه شده در اين آزمون آسيبي در پي دارند قابل دفاع است ولي در عين حال ارائه استدلالي براي آن کاري آسان نخواهد بود. زيرا سناريوها طوري طراحي شده است که آشکارا آسيبي در پي ندارد. شخص اول هر داستان ضرري نمي بيند و عمل او هميشه نزد خود باقي مي ماند.

حال براي آنکه از گرايشات اخلاقي خود بيشتر بدانيد و يک بار ديگر به آنها فکر کنيد با کمي دقت به سوالات پاسخ دهيد و به هر حال بايد بدانيم شهودهاي اخلاقي، يعني همان اخلاق عرفي، هميشه قابل اتکاء نيست!

منبع: http://www.philosophersnet.com