از ديرباز هنگامي كه به ابن‌سينا پرداخته‌ايم، بيشترين چيزي كه نگاه ما را به سوي خود كشيده است، مهارت و برجستگي انديشه‌هاي وي در زمينه‌هاي فلسفي و پزشكي بوده است. ما بيشتر او را به عنوان نويسنده‌ي كتاب‌هاي سترگ و اثر‌گذاري هم‌چون شفا، قانون و اشارات و تنبيهات كه البته به زبان عربي است مي‌شناسيم اما درباره‌ي ديگر كار ارزشمند وي در زمينه‌ي نگارش منطق، الهيات و طبيعيات به زبان پارسي كمتر سخن مي‌رود.

در اين‌باره نخستين پژوهشگري كه سخنان روشنگري به دست مي‌دهد زنده ياد دكتر محمد معين است كه با تصحيح بخش‌هايي از كتاب دانش‌نامه علائي (همه‌ي بخش الهي و پاره‌اي از بخش منطق) و سپس نگارش مقاله‌اي در درآمد كتاب لغت‌نامه‌ي دهخدا به اين جنبه از كار تأثيرگذار ابن‌سينا مي‌پردازد (مقاله‌ي لغات فارسي ابن‌سينا و تأثير آن‌ها در ادبيات). در اين نوشته‌ي كوتاه نيز همه‌ي داده‌هاي آماري و بازگشت‌ها به اين دو كار ايشان است به همين خاطر براي آشنايي بيشتر به اين دو نوشته مراجعه شود.

ابن‌سينا كتاب دانش‌نامه‌ي علائي را هم‌چنان كه از نامش پيداست بر اساس در خواست علاءالدوله مي‌نگارد و در آن مي‌كوشد تا مطالب پيچيده‌ي علمي ـ فلسفي را به زباني آسان‌تر و دريافتني‌تر بيان كند و به همين سبب در نگارش آن زبان پارسي را به كار مي‌برد تا به كار همگان بيايد. وي در نگارش دانش‌نامه تا آن‌جا كه در توانش بوده است بيشتر اصطلاحات و واژگان را به پارسي دري برمي‌گرداند و همان‌گونه كه دكتر معين مي‌نويسد اين برگردان‌ها بر چهار گونه بوده‌اند.

نخست با دگرگون‌كردن كاربرد برخي واژگان روزمره، و به كارگيري آن‌ها هم‌چون اصطلاح‌هاي علمي و فلسفي همانند واژه‌ي بسياري در برابر كثرت (دانش‌نامه، الهي ص47) و ايستادن در برابر قائم‌بودن (دانش‌نامه،  الهي ص68).

دوم با تركيب و آميختن واژه‌ها با يكديگر و رسيدن به واژه‌هاي نوين مانند واژه‌ي اندريافت در برابر ادراك (دانش‌نامه، الهي ص5) و پاره شدن در برابر تجزي (دانش‌نامه، الهي ص46).

سوم با آميختن واژه‌هاي پارسي و عربي با يكديگر همانند علم ترازو در برابر علم منطق (دانش‌نامه، منطق ص2) و علم انگارش دربرابر علم رياضيات (دانش‌نامه، الهي ص5).

 چهارم با ساخت و نوآوري ِواژه‌هايي كه تا پيش از وي به كار نرفته بود، براي رسيدن به برابرهاي نوين براي اصطلاحات عربي همانند واژه‌ي ايستادگي به خود در برابر قيام به ذات، پيوند پذير در برابر قابل اتصال، جنبشِ راست در برابر حركتِ مستقيم، شايد بود در برابر امكان، سپس طبيعت در برابر مابعدالطبيعه، هرآينگي بودن در برابر وجوب و كُنا در برابر فاعل.

زنده ياد دكتر معين براي ريشه‌يابي اين جنبش نزد كساني چون ابن‌سينا و همزمان با وي بيروني چنين استدلال كرده‌اند كه دو دليل مي‌توان براي اين كار در نظر گرفت: نخست عربي ندانستن مردم عامي ايراني و سپس عربي ندانستن شاهان ايراني. به عبارت ديگر ايشان علت نگارش اين كتاب‌ها به زبان پارسي را تنها همين دو دليل مي‌داند و به هيچ گرايش و خواست ديگري از سوي خود نويسنده در نگارش اين كارها اشاره نمي‌كند اما با توجه به انواع برگردان‌ها نزد ابن سينا كه گفته شد، مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه اگر تنها دليل پارسي نگاشتن كتاب‌هاي علمي و فلسفي، ناداني عوام و پادشاهان نسبت به زبان عربي بود هيچ‌گاه ابن سينا دست به نوآوري و واژه‌سازي‌هايي كه در كتاب‌هاي پيشينيان سابقه ندارد، نمي‌زد. زيرا به دليل ساختگي‌بودن، اين واژه‌ها به احتمال بسيار از معادل‌هاي عربي خود ناآشناتر بوده و در نتيجه به كارِ بهبودِ فهم عوام در زمينه‌ي مسايلِ علمي ـ فلسفي نمي‌آمده‌اند و البته اين با منحصر دانستن سبب نگارش اين‌گونه كتاب‌ها در ناتواني عوام و شاهان در خواندن به زبان عربي نمي‌سازد. از انواع اين واژه‌ها چنان كه خود زنده ياد دكتر معين مي‌آورند چند نمونه براي روشن شدن مطلب در بخش چهارم برگردان‌ها ذكر شد. نگارنده چنين مي‌پندارم كه ايشان درخواست شاهان و نياز مردم را بهانه‌اي براي گسترش زبان پارسي و آوردن تركيب‌هاي نوين به آن مي‌دانسته اند و هدف آن‌ها از اين كار تنها دو دليل ذكر شده توسط زنده ياد دكتر معين نيست بلكه چنان كه گفته شد واژه‌سازي، دليلي بر اين است كه تنها استفاده از واژه‌هاي آشنا به گوش مردم و شاهان و رساندن معني به آن‌ها هدف ابن‌سينا نبوده است. از سوي ديگر اين انديشه يعني پاسداري از زبان پارسي و در ادامه فربه‌سازيِ آن امر نوظهوري نبوده است بلكه ما چند سالي پيش از ابن‌سينا آن را نزد بزرگاني همچون فردوسي مشاهده مي‌كنيم. به همين سبب شايد بتوان ابن‌سينا را به گونه‌اي دانسته در رديف نخستين كساني جاي داد كه نسبت به زبان پارسي و گسترش آن دغدغه داشته‌اند و تلاش خود را نيز در اين زمينه به كار برده‌اند كه با آن چه در پي مي‌آورم به خوبي پيداست كه اين تلاش بهره‌ي خود را به زبان پارسي رسانده است. 

 از اين ميان شمار بسياري از اين واژگان در زبان علمي ـ فلسفي امروزين ما نيز به كار مي‌رود كه ما به كارگيري آن‌ها را مديون وي و ديگر هم دوره‌اش يعني ابوريحان بيروني هستيم كه او نيز با نگاشتن كتاب التفهيم به زبان پارسي و البته در علم نجوم در اين جنبش سهيم بوده است. هم‌چنين به پيروي از ابن سينا افراد دانشمندي هم‌چون غزالي، ابوعبيد جوزجاني، ناصرخسرو، افضل‌الدين كاشاني و خواجه نصيرالدين توسي نيز برخي از اين واژه‌ها را به كار گرفتند يا شمار ديگري بر آن افزودند كه در مقاله‌ي دكتر معين ذكر شده‌اند. اكنون به عنوان نمونه برخي از اين واژه‌ها را كه امروز نيز به كار مي‌روند از نظر مي‌گذرانيم. واژه‌ي روان در برابر واژه‌ي نفس (رگ‌شناسي، ص5)، واژه‌ي بهره‌پذير در برابر قابل قسمت (دانش‌نامه، طبيعي ص4)، پيوستگي در برابر اتصال (دانش‌نامه، الهي ص15)، چه‌چيزي (چيستي) در برابر ماهيت (دانش‌نامه، منطق ص20)، هست‌بودن در برابر موجوديت (دانش‌نامه،  الهي ص53)، اين‌جهاني در برابر دنيوي (دانش‌نامه، الهي ص2)، بازدارنده در برابر مانع (دانش‌نامه، الهي ص95)، بسودني، بوييدني، چشيدني در برابر ملموس، مشموم، مذوق (دانش‌نامه، طبيعي ص29)، ميانجي در برابر واسطه (دانش‌نامه، الهي ص38)، جانور در برابر حيوان (دانش‌نامه، منطق ص8)، نيستي در برابر عدم (دانش‌نامه، منطق ص41)، شناختن در برابر معرفت (دانش‌نامه، الهي ص23)، روينده در برابر نبات (رگ‌شناسي، ص4)، ميانگين در برابر وسطي (دانش‌نامه، الهي ص16)، يكسان در برابر مساوي (دانش‌نامه، الهي ص14)، انگاشتن در برابر فرض كردن (دانش‌نامه، منطق ص122)، پرورش در برابر تربيت (دانش‌نامه، منطق ص7)، خواست در برابر اراده (دانش‌نامه، الهي ص57)، زايش در برابر توليد (دانش‌نامه، الهي ص149)، شمار در برابر عدد (دانش‌نامه، الهي ص27)، بينايي و شنوايي در برابر باصره و سامعه (دانش‌نامه، طبيعي ص82)، چرايي در برابر علت (دانش‌نامه، الهي ص34)، نهاد در برابر وضع يا طبع (دانش‌نامه، الهي ص29)، جنبش در برابر حركت (دانش‌نامه، طبيعي ص3)، كنش در برابر فعل (دانش‌نامه، منطق ص29)، نيرو در برابر قوت (دانش‌نامه، طبيعي ص50)، يافت در برابر وجدان (دانش‌نامه، الهي ص146)، رده در برابر صف يا سطر (دانش‌نامه، الهي ص17)، هموار در برابر مسطح (دانش‌نامه، طبيعي ص35)، تن در برابر جسد (رگ‌شناسي، ص17)، چگونگي در برابر كيفيت (دانش‌نامه، الهي ص28).

در پايان واژه‌هاي زيبايي را كه ابن سينا به كار برده اما اكنون در زبان ما آشنا نيست و به كار نمي‌روند براي آشنايي بيشتر، البته باز هم با استفاده از مقاله‌ي ارزشمند زنده ياد دكتر معين، مي‌آوریم. (به اميد اين‌كه شايد هم زماني براي بيان مفهوم نويني به كار روند.) 

اندر يافتن در برابر ادراك كردن (دانش‌نامه، الهي ص5)، آميختن در برابر اختلاط (دانش‌نامه، الهي ص3)، برسو در برابر عالي (دانش‌نامه، الهي ص27)، زبرسو در برابر علوي (دانش‌نامه، الهي ص51)، فروسو در برابر سفلي (دانش‌نامه، الهي ص27)، ديداري در برابر مرئي (دانش‌نامه، طبيعي ص69)، كرده در برابر مفعول (دانش‌نامه، الهي ص29)، مايگي در برابر ماديت (دانش‌نامه، الهي ص153)، بَستناكي در برابر انجماد (دانش‌نامه، طبيعي ص75)، پيداگر در برابر ظاهركننده (دانش‌نامه، منطق ص40)، جنبنده به خواست در برابر متحرك بالاراده (دانش‌نامه، الهي ص132)، حد مهين و كهين و ميانگين در برابر حد اكبر و اصغر و اوسط در قياس (دانش‌نامه، منطق ص116)، پهنا و درازا در برابر عرض و طول (دانش‌نامه، الهي ص13)، مانندگي در برابر شباهت (دانش‌نامه، الهي ص64)، سپسي در برابر تأخر (دانش‌نامه، الهي ص50)، پذيرايي در برابر قبول (دانش‌نامه، الهي ص14)، گويا در برابر ناطق (دانش‌نامه، منطق ص8).

لینک مستقیم به مطلب